در هشت قسمت قبلی مجموعه‌ی یادداشت‌برداری، با هفت روش اصلی یادداشت‌برداری آشنا شدیم. همچنین یاد گرفتیم هر روش را چگونه اجرا کنیم و برای چه نوع محتوایی به کار ببریم.
اکنون یک سؤال مهم باقی می‌ماند:
کدام روش یادداشت‌برداری برای من مناسب‌تر است؟
پاسخ این سؤال به نوع محتوا، سرعت ارائه، هدف مطالعه و شیوه‌ی مرور بستگی دارد.
در این مقاله، تفاوت روش‌های یادداشت‌برداری را بررسی می‌کنیم. سپس هفت روش را کنار یکدیگر قرار می‌دهیم تا انتخاب روش مناسب ساده‌تر شود.
تفاوت روش‌های یادداشت‌برداری چیست؟
تفاوت این هفت روش فقط به شکل ظاهری صفحه مربوط نمی‌شود. هر روش برای یک نیاز متفاوت طراحی شده است.
به‌طور خلاصه:
- روش کرنل مرور و خودآزمایی را آسان می‌کند.
- روش نقشه‌برداری ارتباط میان مفهوم‌ها را نشان می‌دهد.
- روش فهرست‌نویسی سلسله‌مراتب اطلاعات را مشخص می‌کند.
- روش جمله‌ای ثبت سریع مطالب را آسان می‌کند.
- روش جعبه‌ای موضوع‌های مرتبط را در بخش‌های جدا قرار می‌دهد.
- روش جریانی حرکت یک توضیح یا فرایند را نشان می‌دهد.
- روش جدولی مقایسه‌ی چند موضوع را ساده می‌کند.
بنابراین، نباید فقط بر اساس ظاهر، محبوبیت یا عادت شخصی یک روش را انتخاب کنیم.
ابتدا باید ساختار اطلاعات را بشناسیم. سپس روشی را انتخاب کنیم که با همان ساختار هماهنگ باشد.
مقایسه هفت روش یادداشت‌برداری
جدول زیر یک مقایسه‌ی سریع میان هفت روش اصلی ارائه می‌دهد:
| روش | مناسب برای | سرعت ثبت | نمایش ارتباط‌ها | آمادگی برای مرور | محدودیت اصلی |
|---|---|---|---|---|---|
| کرنل | درس‌های نظری و امتحان‌محور | متوسط | متوسط | بسیار زیاد | نیازمند تکمیل سؤال و خلاصه |
| نقشه‌برداری | مطالب مفهومی و شبکه‌ای | متوسط تا کم | بسیار زیاد | زیاد | احتمال شلوغی و حذف جزئیات |
| فهرست‌نویسی | مطالب منظم و سلسله‌مراتبی | زیاد | متوسط | زیاد | ضعف در نمایش رابطه‌های چندگانه |
| جمله‌ای | کلاس سریع و بی‌ساختار | بسیار زیاد | کم | کم در نسخه‌ی اولیه | نیازمند سازمان‌دهی پس از کلاس |
| جعبه‌ای | موضوع‌های دسته‌پذیر و مستقل | متوسط | کم تا متوسط | متوسط | خطر توجه بیش از حد به ظاهر |
| جریانی | فرایند و رابطه‌ی علت و معلولی | متوسط | بسیار زیاد | متوسط | ممکن است برای دیگران خوانا نباشد |
| جدولی | مقایسه‌ی چند موضوع | متوسط | زیاد | بسیار زیاد | نیازمند تعیین معیارهای مناسب |
این جدول یک راهنمای اولیه است.
سرعت و کارایی هر روش به تجربه‌ی فرد، نوع درس و ابزار مورد استفاده نیز بستگی دارد. بنابراین، نباید اعداد و دسته‌بندی‌های جدول را قانون ثابت در نظر بگیریم.
تفاوت روش کرنل با سایر روش‌ها
روش کرنل فقط یک قالب برای ثبت اطلاعات نیست. این روش از ابتدا مرور و بازیابی اطلاعات را نیز در ساختار خود قرار می‌دهد.
در روش کرنل، بخش پرسش‌ها و خلاصه به ما کمک می‌کنند بعد از کلاس دوباره با محتوا کار کنیم.
در مقابل، بیشتر روش‌های دیگر ابتدا بر سازمان‌دهی اطلاعات تمرکز دارند.
برای مثال:
- نقشه‌برداری، رابطه‌ها را نشان می‌دهد.
- جدول، مقایسه را آسان می‌کند.
- فهرست‌نویسی، سلسله‌مراتب را مشخص می‌کند.
- روش جمله‌ای، سرعت ثبت را افزایش می‌دهد.
بااین‌حال، این تفاوت به معنی برتری کرنل نیست.
اگر موضوع از ارتباط‌های فراوان تشکیل شده باشد، می‌توانیم داخل بخش یادداشت کرنل از یک نقشه یا جدول کوچک نیز استفاده کنیم.
تفاوت نقشه‌برداری با روش جریانی
نقشه‌برداری و روش جریانی شباهت زیادی دارند. هر دو می‌توانند از خط، پیکان و جایگاه فضایی استفاده کنند.
اما هدف آن‌ها متفاوت است.
نقشه‌برداری معمولاً ساختار کلی یک موضوع را نشان می‌دهد. در نقشه‌ی ذهنی، شاخه‌ها از یک مفهوم مرکزی گسترش پیدا می‌کنند.
در نقشه‌ی مفهومی نیز چند مفهوم با پیوندهایی مشخص به یکدیگر متصل می‌شوند.
در مقابل، روش جریانی همراه با حرکت توضیح شکل می‌گیرد.
برای مثال:
علت ← تغییر ← پیامد ← نتیجه
پس اگر هدف ما دیدن شبکه‌ی کامل مفهوم‌ها باشد، نقشه‌برداری انتخاب مناسبی است.
اما اگر بخواهیم مسیر یک فرایند یا تغییر را دنبال کنیم، روش جریانی انتخاب دقیق‌تری خواهد بود.
تفاوت فهرست‌نویسی با روش جمله‌ای
فهرست‌نویسی به ساختار مشخص‌تری نیاز دارد.
هنگام نوشتن باید تشخیص دهیم کدام نکته اصلی است، کدام نکته زیرموضوع است و کدام بخش مثال یا جزئیات محسوب می‌شود.
در نتیجه، فهرست‌نویسی برای کلاس‌های منظم و مطالب دارای عنوان و زیرعنوان مناسب است.
روش جمله‌ای تصمیم‌گیری کمتری در لحظه نیاز دارد.
هر نکته را در یک خط جدا ثبت می‌کنیم و سازمان‌دهی آن را می‌توانیم به بعد از کلاس منتقل کنیم.
بنابراین، اگر سرعت ارائه زیاد باشد، روش جمله‌ای انتخاب مناسب‌تری است.
اگر ساختار مطلب از ابتدا روشن باشد، فهرست‌نویسی یادداشت مرتب‌تری ایجاد می‌کند.
تفاوت روش جعبه‌ای با روش جدولی
روش جعبه‌ای و روش جدولی هر دو اطلاعات را در محدوده‌های مشخص قرار می‌دهند. بااین‌حال، هدف آن‌ها یکسان نیست.
در روش جعبه‌ای، هر موضوع یک بخش مستقل دارد.
برای مثال، می‌توانیم برای انواع حافظه، خطاهای مطالعه یا بخش‌های یک پروژه، چند جعبه‌ی جداگانه بسازیم.
اما در روش جدولی، موضوع‌ها بر اساس معیارهای مشترک با یکدیگر مقایسه می‌شوند.
ردیف‌ها و ستون‌ها باید ساختاری هماهنگ داشته باشند.
پس:
- اگر می‌خواهیم چند دسته را از یکدیگر جدا کنیم، جعبه‌ای مناسب‌تر است.
- اگر می‌خواهیم شباهت‌ها و تفاوت‌ها را ببینیم، جدول انتخاب بهتری است.
کدام روش برای ثبت سریع مناسب‌تر است؟
اگر کلاس سریع و بی‌ساختار باشد، روش جمله‌ای معمولاً انتخاب امن‌تری است.
در این روش لازم نیست هم‌زمان درباره‌ی جای هر نکته تصمیم بگیریم. کافی است نکات مهم را به‌ترتیب ثبت کنیم.
فهرست‌نویسی نیز می‌تواند سرعت خوبی داشته باشد؛ البته به شرطی که ساختار درس روشن باشد.
روش کرنل نیز سرعت قابل‌قبولی دارد. می‌توانیم بخش اصلی یادداشت را در کلاس تکمیل کنیم و سؤال‌ها و خلاصه را بعداً بنویسیم.
در مقابل، نقشه، جریان، جعبه و جدول به تصمیم‌گیری فضایی بیشتری نیاز دارند.
بنابراین، اگر سرعت کلاس زیاد است، یک راهکار مناسب این است:
ابتدا سریع ثبت کنیم؛ سپس یادداشت را سازمان‌دهی کنیم.
برای مثال، می‌توانیم اطلاعات را ابتدا با روش جمله‌ای ثبت کنیم و بعد آن‌ها را به نقشه، جدول یا فهرست تبدیل کنیم.
کدام روش برای مرور بهتر است؟
روش کرنل از ابتدا برای مرور طراحی شده است. وجود ستون پرسش‌ها، بازیابی فعال اطلاعات را ساده‌تر می‌کند.
روش جدولی نیز برای مرور مقایسه‌ای مناسب است.
می‌توانیم یک ردیف یا ستون را بپوشانیم و اطلاعات آن را از حافظه بازسازی کنیم.
در فهرست‌نویسی، عنوان‌ها را می‌بینیم و تلاش می‌کنیم جزئیات زیر هر عنوان را از حافظه توضیح دهیم.
در نقشه و روش جریانی نیز می‌توانیم بعضی گره‌ها یا پیکان‌ها را بپوشانیم و ساختار را دوباره بسازیم.
روش جمله‌ای و جعبه‌ای برای تبدیل‌شدن به ابزار مرور، به یک مرحله‌ی اضافی نیاز دارند.
در روش جمله‌ای، جمله‌ها را می‌توانیم به پرسش تبدیل کنیم.
در روش جعبه‌ای نیز می‌توانیم محتوای هر جعبه را بپوشانیم و از حافظه بازسازی کنیم.
آیا باید فقط یک روش یادداشت‌برداری انتخاب کنیم؟
خیر.
این هفت روش رقیب یکدیگر نیستند. می‌توانیم چند روش را با هم ترکیب کنیم؛ به شرطی که هرکدام وظیفه‌ی مشخصی داشته باشند.
برای مثال، فرض کنیم در یک کلاس سرعت ارائه زیاد است.
می‌توانیم:
- مطالب را ابتدا با روش جمله‌ای ثبت کنیم.
- بعد از کلاس، آن‌ها را به یک فهرست منظم تبدیل کنیم.
- در مرحله‌ی بعد، چند سؤال کرنل برای مرور بسازیم.
یا می‌توانیم در بخش اصلی یادداشت کرنل، یک جدول برای مقایسه و یک نقشه‌ی کوچک برای نمایش ارتباط‌ها قرار دهیم.
ترکیب روش‌ها زمانی مفید است که هر روش یک مشکل مشخص را حل کند.
اگر فقط برای زیباترشدن صفحه چند روش را ترکیب کنیم، ممکن است یادداشت پیچیده‌تر و مرور آن دشوارتر شود.
چگونه روش مناسب یادداشت‌برداری را انتخاب کنیم؟
برای انتخاب روش مناسب، قبل از شروع یادداشت‌برداری چهار سؤال از خودمان بپرسیم:
۱. اطلاعات چه ساختاری دارند؟
اطلاعات سلسله‌مراتبی هستند؟
بین آن‌ها رابطه وجود دارد؟
قرار است چند موضوع را مقایسه کنیم؟
۲. سرعت ارائه چقدر است؟
اگر مدرس سریع صحبت می‌کند، روشی را انتخاب کنیم که تصمیم‌گیری کمتری در لحظه نیاز داشته باشد.
در چنین شرایطی، روش جمله‌ای می‌تواند نقطه‌ی شروع مناسبی باشد.
۳. هدف من از یادداشت چیست؟
آیا می‌خواهم:
- فقط اطلاعات را ثبت کنم؟
- ارتباط مفاهیم را بفهمم؟
- برای امتحان آماده شوم؟
- چند موضوع را مقایسه کنم؟
- یک فرایند را دنبال کنم؟
پاسخ این سؤال، انتخاب روش را بسیار ساده‌تر می‌کند.
۴. قرار است چگونه مرور کنم؟
اگر
مرور و خودآزمایی برایمان اهمیت زیادی دارد، روش کرنل می‌تواند انتخاب مناسبی باشد.
مقایسه هدف اصلی است، جدول گزینه‌ی بهتری خواهد بود.
ارتباط مفاهیم اهمیت دارد، نقشه‌برداری یا روش جریانی مناسب‌تر است.
یک راهنمای سریع برای انتخاب روش
اگر بخواهیم انتخاب را بسیار ساده کنیم، می‌توانیم از این راهنما استفاده کنیم:
کلاس سریع و بی‌ساختار؟
→ روش جمله‌ای
مطالب سلسله‌مراتبی؟
→ روش فهرست‌نویسی
ارتباط میان مفاهیم؟
→ روش نقشه‌برداری
دسته‌های مستقل؟
→ روش جعبه‌ای
فرایند یا علت و معلول؟
→ روش جریانی
مقایسه‌ی چند موضوع؟
→ روش جدولی
مطالعه‌ی امتحانی و مرور فعال؟
→ روش کرنل
این انتخاب قطعی نیست. می‌توانیم با تجربه‌ی شخصی و نوع محتوا، روش مناسب خودمان را پیدا کنیم.
جمع‌بندی تفاوت هفت روش یادداشت‌برداری
در این مجموعه، هفت روش اصلی یادداشت‌برداری را بررسی کردیم.
هر روش برای یک موقعیت خاص مزیت بیشتری دارد:
- کرنل: برای یادگیری و مرور فعال
- نقشه‌برداری: برای ارتباط میان مفاهیم
- فهرست‌نویسی: برای ساختارهای سلسله‌مراتبی
- جمله‌ای: برای ثبت سریع
- جعبه‌ای: برای دسته‌بندی موضوع‌ها
- جریانی: برای فرایند و علت و معلول
- جدولی: برای مقایسه
پس بهترین روش یادداشت‌برداری، یک روش ثابت برای همه نیست.
بهترین روش، روشی است که با نوع اطلاعات و هدف یادگیری ما هماهنگ باشد.
گاهی حتی بهترین انتخاب، ترکیب دو یا چند روش است.
تا اینجا با هفت روش و تفاوت‌های آن‌ها آشنا شدیم. در قسمت دهم مجموعه‌ی یادداشت‌برداری، سراغ یک سؤال کاربردی‌تر می‌رویم: هر روش را دقیقاً در چه موقعیت‌هایی استفاده کنیم؟
در آن قسمت، کاربرد هفت روش را در کلاس، کتاب، ویدیو، جلسه، مطالعه‌ی امتحان و موقعیت‌های مختلف بررسی می‌کنیم تا بتوانیم برای هر موقعیت، روش مناسب‌تری انتخاب کنیم.