در قسمت نهم مجموعه‌ی یادداشت‌برداری، تفاوت هفت روش را از نظر سرعت، ساختار، نمایش ارتباط‌ها و آمادگی برای مرور بررسی کردیم.
حالا یک سؤال کاربردی‌تر داریم:
هر روش یادداشت‌برداری را در چه موقعیتی استفاده کنیم؟
پاسخ فقط به نوع درس بستگی ندارد. سرعت ارائه، هدف مطالعه، میزان آشنایی ما با موضوع و کاری که قرار است بعداً با یادداشت انجام دهیم نیز اهمیت دارند.
حتی ممکن است برای یک درس، در دو جلسه‌ی متفاوت به دو روش مختلف نیاز داشته باشیم.
بنابراین، بهتر است به‌جای انتخاب یک روش ثابت، کاربرد روش‌های یادداشت‌برداری را بشناسیم و متناسب با موقعیت تصمیم بگیریم.
کاربرد روش کرنل
روش کرنل برای موقعیت‌هایی مناسب است که قرار است یادداشت‌ها را چند بار مرور کنیم یا از آن‌ها برای آمادگی آزمون استفاده کنیم.
ستون پرسش‌ها امکان خودآزمایی را فراهم می‌کند. بخش خلاصه نیز کمک می‌کند پیام اصلی جلسه را دوباره مرور کنیم.
روش کرنل برای چه موقعیت‌هایی مناسب است؟
این روش برای موارد زیر کاربرد دارد:
- کلاس‌های نظری
- مطالعه‌ی فصل‌های کتاب
- ویدیوهای آموزشی
- پادکست‌های علمی
- درس‌های امتحان‌محور
- مرور دوره‌ای مطالب
در درس‌هایی مانند علوم، تاریخ، روان‌شناسی، زبان و مطالعات اجتماعی می‌توانیم از کرنل استفاده کنیم.
برای ریاضی و فیزیک نیز می‌توانیم مراحل حل را در بخش اصلی بنویسیم. سپس در ستون کناری سؤال‌هایی مانند «این فرمول چه زمانی کاربرد دارد؟» قرار دهیم.
نکته‌ی مهم این است که کرنل فقط سه کادر روی صفحه نیست.
اگر بخش پرسش و خلاصه را خالی بگذاریم، بخش مهمی از مزیت این روش را از دست می‌دهیم.
کاربرد روش نقشه‌برداری
روش نقشه‌برداری برای موضوع‌هایی مناسب است که از چند مفهوم مرتبط تشکیل شده‌اند.
اگر هدف ما دیدن تصویر کلی و ارتباط میان بخش‌های مختلف باشد، نقشه‌ی ذهنی یا مفهومی انتخاب خوبی است.
روش نقشه‌برداری برای چه موقعیت‌هایی مناسب است؟
از این روش می‌توانیم برای موارد زیر استفاده کنیم:
- مرور یک فصل گسترده
- نمایش اجزای یک سیستم
- نمایش علت‌ها و پیامدها
- بررسی ارتباط مفاهیم یک نظریه
- ایده‌پردازی
- برنامه‌ریزی پروژه
- ترکیب اطلاعات چند منبع
برای مثال، در زیست‌شناسی می‌توانیم ارتباط دستگاه‌های بدن را به شکل یک نقشه نشان دهیم.
در طراحی پروژه نیز می‌توانیم هدف، منابع، فعالیت‌ها، محدودیت‌ها و نتیجه را به یکدیگر متصل کنیم.
بااین‌حال، نقشه‌برداری برای ثبت تعداد زیادی نام، عدد، تاریخ یا تعریف مستقل انتخاب مناسبی نیست.
در چنین شرایطی، جدول یا فهرست می‌تواند اطلاعات دقیق‌تری ارائه دهد.
کاربرد روش فهرست‌نویسی
روش فهرست‌نویسی برای مطالبی مناسب است که ساختار منظم و سلسله‌مراتبی دارند.
اگر مدرس یا نویسنده از موضوع اصلی به زیرموضوع و سپس به جزئیات حرکت می‌کند، فهرست می‌تواند همین ساختار را روی صفحه نشان دهد.
روش فهرست‌نویسی برای چه موقعیت‌هایی مناسب است؟
کاربردهای این روش شامل موارد زیر است:
- خلاصه‌کردن فصل کتاب
- ثبت سخنرانی منظم
- برنامه‌ریزی مقاله
- طراحی ارائه
- دسته‌بندی موضوع و زیرموضوع
- تنظیم مراحل کلی پروژه
برای مثال، در درس تاریخ می‌توانیم یک دوره را به رویدادها، علت‌ها و پیامدها تقسیم کنیم.
در ادبیات نیز می‌توانیم موضوع اصلی، ویژگی‌ها، نمونه‌ها و نکات تکمیلی را در سطح‌های مختلف بنویسیم.
اما اگر کلاس پراکنده یا بسیار سریع باشد، تشخیص سطح هر نکته ممکن است زمان زیادی بگیرد.
در این شرایط، روش جمله‌ای انتخاب مناسب‌تری است.
کاربرد روش جمله‌ای
روش جمله‌ای برای ثبت سریع اطلاعات طراحی شده است.
در این روش، هر ایده را در یک خط جدا ثبت می‌کنیم. سپس سازمان‌دهی نهایی را به بعد از کلاس منتقل می‌کنیم.
روش جمله‌ای برای چه موقعیت‌هایی مناسب است؟
این روش در موقعیت‌های زیر کاربرد دارد:
- کلاس سریع
- سخنرانی مهمان
- جلسه‌ی پرسش‌وپاسخ
- مصاحبه
- پادکست
- گفت‌وگوی گروهی
- ثبت مشاهده‌های آزمایش
- ویدیوی آموزشی با ساختار ناشناخته
روش جمله‌ای زمانی مفید است که هنوز نمی‌دانیم موضوع از چه بخش‌هایی تشکیل شده است.
پس از پایان یادگیری، باید جمله‌ها را دسته‌بندی کنیم.
برای مثال، می‌توانیم آن‌ها را به فهرست، جدول، نقشه یا پرسش تبدیل کنیم.
اگر یادداشت جمله‌ای را بدون پردازش رها کنیم، ممکن است به صفحه‌ای طولانی و پراکنده تبدیل شود.
در نتیجه، مرور آن دشوار خواهد شد.
کاربرد روش جعبه‌ای
روش جعبه‌ای برای مطالبی مناسب است که از چند بخش مستقل یا دسته‌ی مشخص تشکیل شده‌اند.
در این روش، هر گروه از اطلاعات در یک کادر جدا قرار می‌گیرد و عنوان مخصوص خود را دارد.
روش جعبه‌ای برای چه موقعیت‌هایی مناسب است؟
این روش برای موارد زیر کاربرد دارد:
- دسته‌بندی واژگان
- ثبت انواع یک مفهوم
- خلاصه‌ی چند اسلاید
- تفکیک خطاهای رایج
- یادداشت زمان‌های فعل
- ثبت اجزای یک ابزار
- دسته‌بندی بخش‌های یک پروژه
- طراحی چیت‌شیت
برای مثال، در یادگیری زبان می‌توانیم برای واژگان مربوط به سفر، غذا، مدرسه و خرید جعبه‌های جدا بسازیم.
در یک پروژه نیز می‌توانیم هدف، منابع، وظایف و محدودیت‌ها را در چهار کادر قرار دهیم.
اما اگر هدف ما مقایسه‌ی مستقیم این بخش‌ها باشد، جدول انتخاب مناسب‌تری است.
کاربرد روش جریانی
روش جریانی زمانی کاربرد دارد که بخواهیم حرکت یک توضیح، فرایند یا زنجیره‌ی علت و معلولی را ثبت کنیم.
در این روش، ارتباط میان ایده‌ها اهمیت زیادی دارد.
روش جریانی برای چه موقعیت‌هایی مناسب است؟
از این روش می‌توانیم برای موارد زیر استفاده کنیم:
- مراحل یک فرایند علمی
- علت‌ها و پیامدهای یک رویداد
- تحلیل تاریخی
- حل مسئله
- توضیح چرخه‌ها
- دنبال‌کردن یک استدلال
- جلسه‌های خلاق
- طراحی مسیر پروژه
در علوم می‌توانیم مسیر تبدیل یک ماده یا مراحل وقوع یک پدیده را ثبت کنیم.
در تاریخ نیز می‌توانیم نشان دهیم چگونه یک تصمیم به چند پیامد و سپس به رویدادی دیگر منتهی شده است.
بااین‌حال، برای درس‌هایی که از واقعیت‌ها و تعریف‌های مستقل تشکیل شده‌اند، روش جریانی ممکن است بخشی از جزئیات را حذف کند.
کاربرد روش جدولی
روش جدولی برای مقایسه‌ی چند موضوع بر اساس معیارهای مشترک مناسب است.
این روش کمک می‌کند شباهت‌ها، تفاوت‌ها و اطلاعات ناقص را در یک نگاه ببینیم.
روش جدولی برای چه موقعیت‌هایی مناسب است؟
از جدول می‌توانیم برای این موارد استفاده کنیم:
- مقایسه‌ی نظریه‌ها
- مقایسه‌ی شخصیت‌های تاریخی
- بررسی بیماری‌ها و نشانه‌ها
- مقایسه‌ی محصولات
- دسته‌بندی واژگان
- بررسی چند منبع پژوهشی
- انتخاب روش مطالعه
- تصمیم‌گیری میان چند گزینه
در پژوهش می‌توانیم هر مقاله را در یک ردیف قرار دهیم.
سپس سؤال پژوهش، روش، یافته و محدودیت را در ستون‌های جدا بنویسیم.
در زبان نیز می‌توانیم ستون‌هایی برای واژه، معنی، مثال و خطای رایج ایجاد کنیم.
اگر معیارهای مقایسه از ابتدا مشخص نباشند، بهتر است ابتدا یادداشت خام بگیریم و بعد از مطالعه جدول را بسازیم.
کاربرد روش‌های یادداشت‌برداری برای منابع مختلف
انتخاب روش فقط به نوع محتوا مربوط نمی‌شود. منبعی که از آن یادداشت می‌گیریم نیز اهمیت دارد.
برای کتاب
اگر کتاب ساختار منظم و فصل‌بندی مشخصی داشته باشد، فهرست‌نویسی یا کرنل می‌تواند مناسب باشد.
اگر فصل از ارتباط‌های فراوان تشکیل شده باشد، پس از مطالعه می‌توانیم یک نقشه‌ی مفهومی نیز بسازیم.
برای کلاس سریع
در کلاس سریع، روش جمله‌ای به ثبت اولیه کمک می‌کند.
پس از کلاس می‌توانیم یادداشت را به فهرست، نقشه، جدول یا کرنل تبدیل کنیم.
برای ویدیوی آموزشی
در ویدیوی آموزشی، ثبت زمان بخش‌های مهم بسیار مفید است.
می‌توانیم نکات را با روش کرنل یا جمله‌ای ثبت کنیم و زمان هر بخش مهم را کنار آن بنویسیم.
برای جلسه‌ی کاری
در جلسه‌های کاری، روش جمله‌ای برای ثبت صحبت‌ها کاربرد دارد.
سپس می‌توانیم از روش جعبه‌ای برای جداکردن تصمیم‌ها، وظایف و پرسش‌ها استفاده کنیم.
برای مطالعه‌ی امتحان
برای مطالعه‌ی امتحان، کرنل و جدول امکان خودآزمایی خوبی ایجاد می‌کنند.
در موضوع‌های مفهومی نیز می‌توانیم یک نقشه را از حافظه بازسازی کنیم.
این کار نشان می‌دهد تا چه اندازه ساختار موضوع را فهمیده‌ایم.
روش مناسب یادداشت‌برداری را چگونه انتخاب کنیم؟
برای انتخاب روش مناسب، پیش از شروع یادداشت‌برداری چهار سؤال از خودمان بپرسیم:
- اطلاعات چه ساختاری دارند؟
- سرعت دریافت اطلاعات چقدر است؟
- بعداً قرار است چه کاری با یادداشت انجام دهیم؟
- چگونه می‌توانیم خودمان را با این صفحه بیازماییم؟
پاسخ این چهار سؤال، انتخاب روش را ساده‌تر می‌کند.
برای مثال، اگر کلاس سریع باشد و ساختار مشخصی نداشته باشد، روش جمله‌ای می‌تواند انتخاب خوبی باشد.
اگر
چند موضوع را بر اساس معیارهای مشترک مقایسه کنیم، روش جدولی مناسب‌تر است.
اطلاعات به یکدیگر وابسته باشند، نقشه‌برداری یا روش جریانی انتخاب بهتری خواهد بود.
هدف اصلی مرور و خودآزمایی باشد، کرنل می‌تواند گزینه‌ی مناسبی باشد.
آیا می‌توانیم چند روش را با هم ترکیب کنیم؟
بله.
در بسیاری از موقعیت‌ها، یک روش به‌تنهایی تمام نیازهای ما را پوشش نمی‌دهد.
برای مثال، می‌توانیم برای ثبت سریع از روش جمله‌ای استفاده کنیم و بعد از کلاس، نکات را در قالب کرنل سازمان‌دهی کنیم.
یا می‌توانیم یک جدول را داخل صفحه‌ی کرنل قرار دهیم.
همچنین می‌توانیم در یک یادداشت جریانی، از یک جعبه برای ثبت یک دسته‌ی مستقل از اطلاعات استفاده کنیم.
بااین‌حال، ترکیب روش‌ها باید هدف مشخصی داشته باشد.
اگر فقط برای زیباترشدن صفحه چند روش را با هم ترکیب کنیم، یادداشت پیچیده‌تر می‌شود و مرور آن دشوار خواهد شد.
یک راهنمای سریع برای انتخاب روش
اگر بخواهیم انتخاب روش را ساده کنیم، می‌توانیم از این راهنما استفاده کنیم:
| موقعیت | روش پیشنهادی |
|---|---|
| کلاس سریع و بی‌ساختار | جمله‌ای |
| درس منظم و سلسله‌مراتبی | فهرست‌نویسی |
| مطالب مفهومی و مرتبط | نقشه‌برداری |
| موضوع‌های مستقل و دسته‌بندی‌شده | جعبه‌ای |
| فرایند و علت و معلول | جریانی |
| مقایسه‌ی چند موضوع | جدولی |
| مطالعه‌ی امتحانی و مرور فعال | کرنل |
این جدول یک نقطه‌ی شروع است، نه یک قانون ثابت.
با افزایش تجربه، می‌توانیم تشخیص دهیم کدام روش با شیوه‌ی یادگیری و نوع محتوای ما سازگاری بیشتری دارد.
جمع‌بندی کاربرد هفت روش یادداشت‌برداری
در این قسمت، کاربرد روش‌های یادداشت‌برداری را در موقعیت‌های مختلف بررسی کردیم.
اکنون می‌دانیم:
- کرنل برای مرور و خودآزمایی مناسب است.
- نقشه‌برداری برای ارتباط میان مفاهیم کاربرد دارد.
- فهرست‌نویسی برای مطالب سلسله‌مراتبی مناسب است.
- روش جمله‌ای برای ثبت سریع اطلاعات کاربرد دارد.
- روش جعبه‌ای برای دسته‌بندی موضوع‌های مستقل مناسب است.
- روش جریانی برای فرایند و رابطه‌ی علت و معلولی کاربرد دارد.
- روش جدولی برای مقایسه‌ی چند موضوع مناسب است.
بنابراین، لازم نیست همیشه یک روش ثابت داشته باشیم.
روش مناسب، روشی است که با نوع اطلاعات، سرعت دریافت و هدف ما از یادداشت‌برداری هماهنگ باشد.
گاهی نیز بهترین انتخاب، ترکیب دو یا چند روش است.
در قسمت یازدهم مجموعه‌ی یادداشت‌برداری، سراغ ترکیب هفت روش یادداشت‌برداری می‌رویم و بررسی می‌کنیم چگونه می‌توانیم چند روش را بدون شلوغ‌کردن صفحه با یکدیگر ترکیب کنیم.