در قسمت هفتم مجموعه‌ی یادداشت‌برداری با روش جریانی آشنا شدیم. این روش برای دنبال‌کردن یک فرایند، رابطه‌ی علت و معلولی یا حرکت یک استدلال مناسب است.
اما همیشه هدف ما پیدا کردن مسیر حرکت اطلاعات نیست.
گاهی می‌خواهیم چند موضوع را بر اساس معیارهای مشترک با یکدیگر مقایسه کنیم. در چنین شرایطی، روش یادداشت‌برداری جدولی می‌تواند انتخاب مناسبی باشد.
فرض کنید چند نظریه، شخصیت تاریخی یا روش مطالعه را بررسی می‌کنیم. اگر ویژگی‌های هرکدام را در پاراگراف‌های جداگانه بنویسیم، مقایسه‌ی آن‌ها دشوار می‌شود.
روش جدولی اطلاعات هم‌نوع را کنار یکدیگر قرار می‌دهد. در نتیجه، شباهت‌ها، تفاوت‌ها و حتی اطلاعات ناقص را راحت‌تر می‌بینیم.
روش یادداشت‌برداری جدولی چیست؟
در روش یادداشت‌برداری جدولی، اطلاعات در ردیف‌ها و ستون‌هایی با معیارهای مشخص قرار می‌گیرند.
معمولاً موضوع‌های مورد بررسی در ردیف‌ها قرار می‌گیرند. ویژگی‌های مشترک نیز در ستون‌ها نوشته می‌شوند.
البته این ساختار ثابت نیست. می‌توانیم با توجه به نوع محتوا، جای ردیف‌ها و ستون‌ها را تغییر دهیم.
برای مثال، فرض کنیم می‌خواهیم سه روش یادداشت‌برداری را با یکدیگر مقایسه کنیم.
می‌توانیم این معیارها را در ستون‌ها قرار دهیم:
- بهترین موقعیت استفاده
- سرعت ثبت اطلاعات
- نحوه‌ی نمایش ارتباط‌ها
- آمادگی برای مرور
- محدودیت اصلی
در این حالت، برای مقایسه‌ی دو روش لازم نیست بین چند صفحه جابه‌جا شویم.
اطلاعات مربوط به هر معیار در یک مسیر مشخص قرار گرفته است. بنابراین، مقایسه سریع‌تر و دقیق‌تر انجام می‌شود.
جدول چگونه به یادگیری کمک می‌کند؟
جدول فقط برای مرتب‌کردن ظاهر صفحه نیست.
این روش به ما کمک می‌کند اطلاعات مشابه را از بخش‌های مختلف یک کلاس، کتاب یا چند منبع استخراج کنیم و کنار یکدیگر قرار دهیم.
وقتی چند موضوع را جداگانه مطالعه می‌کنیم، ممکن است ویژگی‌های هرکدام را به خاطر بسپاریم. بااین‌حال، شاید رابطه‌ی میان آن‌ها را نبینیم.
یادداشت‌برداری ماتریسی این رفت‌وبرگشت ذهنی را کاهش می‌دهد. اطلاعات مشابه در کنار هم قرار می‌گیرند و مقایسه‌ی مستقیم آسان‌تر می‌شود.
از طرف دیگر، خانه‌های خالی جدول هم اطلاعات مهمی به ما می‌دهند.
برای مثال، ممکن است متوجه شویم درباره‌ی یک موضوع هنوز اطلاعات کافی نداریم. بنابراین، جدول می‌تواند در مطالعه‌ی چند منبع و انجام پژوهش نیز کاربرد داشته باشد.
چگونه یک یادداشت جدولی بسازیم؟
ساخت یک جدول خوب فقط به کشیدن چند ردیف و ستون محدود نمی‌شود. ابتدا باید هدف مقایسه را مشخص کنیم.
مرحله اول: سؤال مقایسه را مشخص کنیم
پیش از ساخت جدول، باید بدانیم دقیقاً چه چیزی را می‌خواهیم مقایسه کنیم.
یک سؤال روشن بنویسیم. برای مثال:
«این روش‌ها از چه نظرهایی با یکدیگر تفاوت دارند؟»
یا:
«این سه نظریه چه شباهت‌ها، تفاوت‌ها و محدودیت‌هایی دارند؟»
سؤال اصلی، مسیر ساخت جدول را مشخص می‌کند.
اگر سؤال مشخصی نداشته باشیم، ممکن است جدولی بسازیم که اطلاعات زیادی دارد؛ اما به فهم یا تصمیم‌گیری ما کمک نمی‌کند.
مرحله دوم: موضوع‌های هم‌سطح را انتخاب کنیم
مواردی که در جدول مقایسه می‌شوند باید از یک نوع و در یک سطح باشند.
برای مثال، می‌توانیم این موارد را با یکدیگر مقایسه کنیم:
- چند نظریه
- چند کشور
- چند روش مطالعه
- چند شخصیت تاریخی
- چند محصول
- چند منبع پژوهشی
اما قرار دادن یک نظریه، یک مثال و نام یک پژوهشگر در ردیف‌های یکسان منطقی نیست.
این موارد از یک نوع نیستند. بنابراین، معیارهای مشترک مناسبی برای مقایسه‌ی آن‌ها پیدا نمی‌کنیم.
مرحله سوم: معیارهای مشترک را پیدا کنیم
هر ستون باید معیاری داشته باشد که برای بیشتر یا تمام موضوع‌ها معنای مشخصی داشته باشد.
برای مقایسه‌ی چند روش تمرین، می‌توانیم این معیارها را انتخاب کنیم:
- هدف
- زمان مناسب استفاده
- مزیت اصلی
- محدودیت
- مثال
اگر یک معیار فقط برای یکی از موضوع‌ها کاربرد داشته باشد، احتمالاً ستون مناسبی برای مقایسه نیست.
در چنین شرایطی بهتر است آن اطلاعات را در بخش دیگری از یادداشت ثبت کنیم.
مرحله چهارم: جهت ردیف‌ها و ستون‌ها را انتخاب کنیم
حالا باید تصمیم بگیریم موضوع‌ها در ردیف قرار بگیرند یا ستون.
اگر تعداد موضوع‌ها زیاد و تعداد معیارها کم باشد، معمولاً قرار دادن موضوع‌ها در ردیف‌ها مناسب‌تر است.
اگر معیارها بیشتر باشند، می‌توانیم جای ردیف و ستون را تغییر دهیم.
پیش از ساخت جدول نهایی، یک طرح کوچک بکشیم. این کار کمک می‌کند مطمئن شویم فضای کافی برای اطلاعات داریم.
در ابزارهای دیجیتال، تغییر اندازه و جابه‌جایی ستون‌ها معمولاً ساده‌تر است.
مرحله پنجم: اطلاعات را کوتاه و هم‌سطح بنویسیم
داخل هر خانه از عبارت‌های کوتاه و مشخص استفاده کنیم.
نوشتن یک پاراگراف کامل در هر سلول، جدول را شلوغ می‌کند. در نتیجه، مقایسه‌ی سریع اطلاعات دشوار می‌شود.
همچنین بهتر است نوع اطلاعات در هر ستون یکسان باشد.
برای مثال، اگر ستون «مزیت» داریم، بهتر است در تمام ردیف‌ها مزیت هر موضوع را با عبارتی کوتاه ثبت کنیم.
نباید برای یک موضوع یک عبارت کوتاه و برای موضوع دیگر یک توضیح طولانی بنویسیم.
مرحله ششم: خانه‌های خالی را علامت بزنیم
خانه‌ی خالی جدول همیشه به معنی «این ویژگی وجود ندارد» نیست.
ممکن است اطلاعات آن در منبع یا کلاس ذکر نشده باشد.
برای جلوگیری از این اشتباه، می‌توانیم از عبارت‌های مشخص استفاده کنیم:
- ذکر نشده
- نامشخص
- نیازمند بررسی
- کاربرد ندارد
این نشانه‌ها تفاوت میان نبود اطلاعات و نبود واقعی یک ویژگی را روشن می‌کنند.
مرحله هفتم: از جدول نتیجه بگیریم
بعد از تکمیل جدول، فقط سلول‌ها را نخوانیم.
یک مرحله‌ی مهم دیگر باقی مانده است: تحلیل اطلاعات.
در پایین صفحه می‌توانیم به این سه سؤال پاسخ دهیم:
- مهم‌ترین شباهت چیست؟
- مهم‌ترین تفاوت چیست؟
- چه الگو یا استثنایی دیده می‌شود؟
این مرحله، جدول را از یک محل ذخیره‌ی اطلاعات به ابزاری برای تحلیل تبدیل می‌کند.
روش یادداشت‌برداری جدولی برای چه مطالبی مناسب است؟
روش جدولی زمانی کاربرد بیشتری دارد که چند موضوع و چند معیار مشترک داشته باشیم.
برای مثال، می‌توانیم از این روش برای موارد زیر استفاده کنیم:
- مقایسه‌ی نظریه‌ها
- شخصیت‌ها و رویدادهای تاریخی
- کشورها و دوره‌های زمانی
- بیماری‌ها و نشانه‌های آن‌ها
- داروها و کاربردهایشان
- محصولات و گزینه‌های خرید
- منابع پژوهشی
- واژگان زبان
- روش‌های مطالعه و تمرین
این روش در پژوهش نیز کاربرد زیادی دارد.
برای مثال، می‌توانیم هر مقاله را در یک ردیف قرار دهیم و برای آن ستون‌هایی مانند این موارد بسازیم:
سؤال پژوهش | روش | نمونه | یافته | محدودیت | کاربرد
به این ترتیب، بررسی چند منبع و پیدا کردن تفاوت میان آن‌ها ساده‌تر می‌شود.
روش جدولی چه زمانی مناسب نیست؟
هر موضوعی را نباید به جدول تبدیل کنیم.
اگر موضوع یک روایت پیوسته یا استدلال طولانی باشد، جدول ممکن است ارتباط میان جمله‌ها را از بین ببرد.
برای یک فرایند مرحله‌ای نیز روش جریانی یا فلوچارت معمولاً انتخاب مناسب‌تری است.
اگر فقط یک موضوع و چند ویژگی داریم، استفاده از فهرست یا روش جعبه‌ای ساده‌تر خواهد بود.
همچنین نباید تعداد زیادی معیار را در یک جدول قرار دهیم.
جدول بسیار بزرگ، خوانایی را کاهش می‌دهد. در چنین شرایطی بهتر است چند جدول کوچک و هدفمند بسازیم.
اشتباهات رایج در روش یادداشت‌برداری جدولی
حتی یک جدول ساده هم ممکن است با چند اشتباه، کارایی خود را از دست بدهد.
۱. ساخت جدول پیش از تعیین سؤال
هر جدول باید هدف مشخصی داشته باشد.
ابتدا سؤال مقایسه را مشخص کنیم. سپس ردیف‌ها و ستون‌ها را بسازیم.
۲. انتخاب معیارهای تکراری یا نامرتبط
هر ستون باید به یک مقایسه‌ی واقعی کمک کند.
اگر دو ستون تقریباً یک معنی داشته باشند، یکی از آن‌ها احتمالاً اضافی است.
۳. نوشتن متن‌های طولانی در خانه‌ها
جدول باید امکان مشاهده‌ی سریع اطلاعات را حفظ کند.
پس اطلاعات را کوتاه و دقیق بنویسیم.
۴. مقایسه‌ی موضوع‌های ناهم‌سطح
موضوع‌های جدول باید از یک نوع و در یک سطح باشند.
در غیر این صورت، مقایسه نتیجه‌ی قابل اعتمادی ایجاد نمی‌کند.
۵. حذف شرط‌ها و استثناها
کوتاه‌نویسی نباید معنای اطلاعات را تغییر دهد.
عبارت‌هایی مانند «فقط در صورت»، «به‌جز» یا «در برخی شرایط» ممکن است بخش مهمی از اطلاعات باشند.
پس هنگام خلاصه‌نویسی آن‌ها را حذف نکنیم.
۶. کامل‌کردن جدول بدون نوشتن نتیجه
هدف نهایی فقط پرکردن خانه‌ها نیست.
بعد از تکمیل جدول باید بتوانیم یک الگو، تفاوت مهم یا نتیجه‌ی قابل استفاده از آن استخراج کنیم.
چگونه با یادداشت جدولی مرور کنیم؟
مرور یادداشت جدولی می‌تواند فعال‌تر از خواندن دوباره‌ی جدول باشد.
برای مثال، یک ردیف یا ستون را بپوشانیم و تلاش کنیم اطلاعات پنهان‌شده را از حافظه بازسازی کنیم.
همچنین می‌توانیم یکی از موضوع‌ها را انتخاب کنیم و ویژگی‌های آن را بدون نگاه‌کردن به جدول توضیح دهیم.
روش دیگر، ساختن یک سؤال مقایسه‌ای است.
برای مثال:
«کدام روش برای یک کلاس سریع مناسب‌تر است و چرا؟»
پاسخ به چنین سؤالی ما را مجبور می‌کند اطلاعات چند سلول را با یکدیگر ترکیب کنیم.
در نتیجه، به‌جای حفظ جداگانه‌ی اطلاعات، از آن‌ها برای تحلیل و تصمیم‌گیری استفاده می‌کنیم.
جمع‌بندی
با روش یادداشت‌برداری جدولی یا ماتریسی می‌توانیم چند موضوع را بر اساس معیارهای مشترک کنار یکدیگر قرار دهیم.
این روش برای مقایسه‌ی اطلاعات، بررسی چند منبع و پیدا کردن شباهت‌ها و تفاوت‌ها کاربرد زیادی دارد.
برای ساخت یک جدول مناسب، ابتدا سؤال مقایسه را مشخص می‌کنیم. سپس موضوع‌های هم‌سطح و معیارهای مشترک را انتخاب می‌کنیم.
در مرحله‌ی بعد، اطلاعات را کوتاه و هم‌سطح می‌نویسیم. در نهایت نیز از جدول نتیجه می‌گیریم.
نکته‌ی مهم این است که یک جدول خوب فقط اطلاعات را مرتب نمی‌کند؛ بلکه امکان مقایسه و تحلیل را فراهم می‌کند.
با این قسمت، معرفی هفت روش اصلی یادداشت‌برداری کامل شد. اکنون با ساختار و کاربرد هر روش آشنا هستیم.
اما برای انتخاب روش مناسب، باید تفاوت آن‌ها را در کنار یکدیگر ببینیم.
در قسمت نهم مجموعه‌ی یادداشت‌برداری، هفت روش یادداشت‌برداری را از نظر نوع اطلاعات، سرعت اجرا، شیوه‌ی مرور و محدودیت‌ها با یکدیگر مقایسه می‌کنیم.